rejestracja
Strona głównaNowościSpis obiektówIndeks nazwiskPublikuj u nasTekstyInne źródła

informacjeSielec

Park dworski - angielski, powstały w latach 20 XIX w. na miejscu regularnego, użytkowego założenia folwarcznego, powstałego w II połowie XVIII w.

Dawna nazwa: Sielec, dziś Majdan-Sielec

Gmina: Krynice

Położenie obiektu: na wzgórzu położonym na północ od rzeki Dzierążanki i równoległej do niej drogi do Dzierążni, na wschód od wsi Dzierążnia (i znajdujących się w tej wsi dworu z parkiem, kościoła i cmentarza)

 

Powstanie założenia w Sielcu wiąże się z działalnością na tym terenie Debolich w II połowie XVIII wieku. Augustyn Deboli, ur. w 1747 r., zm. w 1810 r., były poseł Rzeczypospolitej w Petersburgu, ożeniony z Józefą z Puzynów, posiadał w okolicach Dzierążni „6 wiosek 30 - włókowych i jedną rezydencję w Dzierążni".1 Wśród tych sześciu wsi znajdował się także położony w niewielkiej odległości od Dzierążni Sielec, co narzucało mu gospodarcze i usługowe funkcje wobec centrum dóbr. Jednak wsi jako takiej nigdy w Sielcu nie było. Znajdował się tu tylko folwark obsługujący okoliczne grunty, którego położenie na wyeksponowanym miejscu zmuszało właścicieli dóbr do uporządkowania jego struktury przestrzennej, toteż wprowadzono tu różne elementy ozdobne, o których jednak niewiele dziś wiadomo, zarówno dlatego, że obiekt ten został w XIX w. gruntownie przebudowany, jak i ze względu na późniejsze zniszczenia.

Folwark Sielec leżał na wyniosłym wzgórzu leżącym na północ od drogi Dzierążnia - Wożuczyn. Pierwotnie ta siedziba folwarczna składała się z zespołu zabudowań o funkcjach gospodarczych, ustawionych wokół prostokątnego dziedzińca. Zapewne obok nich stały też zabudowania mieszkalne służby folwarcznej i mieszkanie rządcy. Stan taki utrzymywał się zapewne jeszcze około połowy lat 20. XIX w., gdyż na Mapie Kwatermistrzostwa Wojska Polskiego z 1939 r. w Sielcu odnotowany jest jedynie folwark.2

Po Augustynie Deboli część dóbr galicyjskich (w tym Zwiartów i Sielec) odziedziczył jego syn Stanisław, ur. w 1806 r., zm. w 1872 r., który przekształcił skromny dotąd folwark zwiartowski w okazałą rezydencję. Prawdopodobnie autorem przebudowy Sielca rozpoczętej w latach 20. XIX w. i kontynuowanej w latach następnych był także Stanisław Deboli. Dwór w Sielcu był, jak się wydaje, rodzajem wilegiatury, letniej rezydencji Debolich, bo jak podaje Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego, „wsi tu nigdy nie było, tylko dwór i folwark".3 Słownik ten podaje też, że w Sielcu znajdował się „dwór z obszernym ogrodem angielskim i owocowym na wzgórzu malowniczo położony".4 Opis ten powtarzany był wielu opracowaniach bez bliższej analizy rozplanowania tego obiektu.5 Zarówno ze względu na rezydencjonalne funkcje, jak i ozdobny charakter powstałego tu w I połowie XIX w. parku, założenie w Sielcu, choć nigdy nie był on samodzielnym centrum dóbr, wyraźnie nie pasuje do kategorii obiektów folwarcznych i z tego względu należałoby je zaliczać raczej do parków dworskich.

To położone na północ od drogi z Dzierążni do Wożuczyna założenie łączyła z tą drogą aleja dojazdowa, która przechodziła z południa na północ przez całe założenie i biegła na północ do gajówki usytuowanej około 1 km dalej (istniejącej jeszcze na początku XX w.).6 Park o powierzchni 4-5 ha i stojący w nim dwór znajdowały się na zachód od alei dojazdowej. W sąsiedztwie dworu stały kuchnia i lodownia, a od alei dojazdowej prowadziła do dworu krótka droga zakończona podjazdem. Dwór został tak usytuowany, by z jego okien rozciągał się widok w kierunku zachodnim, na kościół i założenie ogrodowe w Dzierążni. Po zachodniej stronie drogi do dworu, przy drodze do Dzierążni znajdowały się zabudowania służby folwarcznej - 5 czworaków i związane z nimi budynki gospodarcze. Na wschód od osady folwarcznej, po przeciwnej stronie alei dojazdowej mieściły się sady dworskie. Na północ od części ozdobnej i dworu położony był zespół zabudowań folwarcznych, składający się z dużych stajni, obór i stodół.7 Największym obiektem w tym zespole był murowany, dwupiętrowy spichrz.8 Obiekt ten miał pewien wystrój architektoniczny i rozdzielał część ozdobną (rezydencjonalną) założenia od części gospodarczej. Na zachód od założenia, w pobliżu zabudowań dzisiejszego Sielca, znajdowała się nad strumieniem dworska osada młyńska z murowanym młynem. Naprzeciw założenia, po południowej stronie drogi do Wożuczyna usytuowana była dworska cegielnia.9

W II połowie XIX w. kompozycja Sielca stanowiła dominantę widokową okolicy i wyróżniała się zwartym masywem zieleni pokrywającej stoki wzgórza, wśród której widoczne były dachy zabudowań mieszkalnych i gospodarczych. W roku 1866 do folwarku Sielec należało 834 morgów roli (około 417 ha) i 250 morgów lasu (około 125 ha).10

Dobra te, wraz ze Zwiartowem, nabył w 1875 r. Antoni Makomaski.11 Od tego czasu aż do parcelacji dokonanej po II wojnie światowej należały one do Makomaskich - po Antonim do Marii Makomaskiej (od 16 stycznia 1893 r.), następnie do syna Marii Adma Makomaskiego (od 3 czerwca 1933 r. do 1944 r., kiery to majątek rozparcelowano).12

Ze względu na położenie geograficzne Sielec stanowił niejako oddzielną część dóbr Makomaskich, w których nad gospodarką rolną czuwał rządca. Tak było również w okresie międzywojennym, kiedy folwarkiem Sielec zarządzał Feliks Adamowicz, mieszkający we dworze.13 W tym okresie stan i lokalizacja zabudowań gospodarczych i zabudowań mieszkalnych nie ulegała zmianom. Ogród był w tym czasie częściowo ogrodzony od strony południowej płotem z drewnianych sztachet, a całość kompozycji zajmowała obszar o powierzchni około 8,5 ha.

W okresie II wojny światowej, do parcelacji majątku folwarkiem Sielec zarządzał rządca Bednarowicz.14

Parcelacja dała początek postępującemu zniszczeniu założenia. W latach 1945-1946 dwór i zabudowania folwarczne rozebrała okoliczna ludność. Rozebrano też jedyny zachowany do tego czasu czworak.15 Pozostał jedynie piętrowy, murowany spichlerz wzniesiony w I połowie XIX w., który w 1947 r. znajdował się już w ruinie.16 Budynek ten został później rozebrany w latach 70. XX w.

Po parcelacji pozostała resztówka, która łącznie z parkiem zajmowała około 6 ha. Resztówkę tę przejęła utworzona w II połowie lat 40. XX w. Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna, która gospodarzyła tu do 1966 r.17 Do tego czasu niemal kompletnie zniszczyła ona park, wycinając starodrzew, wznosząc liczne nowe budynki gospodarcze oraz zamieniając tereny dawnych ogrodów na pola uprawne, nieużytki i pastwiska. Z dawnego angielskiego parku i malowniczo położonego sadu pozostały bowiem tylko pojedyncze drzewa, droga dojazdowa i ślady drogi biegnącej wzdłuż wschodniej granicy dawnej kompozycji.

W 1966 r. opuszczony przez Rolniczą Spółdzielnię Produkcyjną teren objęła Spółdzielnia Kółek Rolniczych w Krynicy, która gospodarowała tu jeszcze w latach 80 XX w. posiadając na terenie dawnego parku zabudowania gospodarcze, magazyny nawozów sztucznych i bazę remontową sprzętu rolniczego. W 1967 r. w celu ułatwienia dojazdu do obiektów SKR dawną drogę dojazdową do dworu, biegnącą dotąd przez południowy stok wzgórza, wyprostowano i przebudowano, czego wynikiem było poprowadzenie tej drogi w zagłębieniu terenu o wyprofilowanym poboczu.18

Do lat 80. XX w. z osiemnastowiecznej kompozycji folwarku w Sielcu pozostały jedynie ogólna lokalizacja założenia na wzgórzu oraz jedna stara lipa o średnicy pnia 155 cm. Większość kompozycji wprowadzonej w I połowie XIX w. i istniejącej w II połowie tego stulecia także została zniszczona. Pozostało po niej (oprócz osiemnastowiecznej lipy) tylko 7 starych drzew sadzonych w I i II połowie XIX w. oraz droga do dawnej gajówki i przebudowana droga prowadząca niegdyś na podjazd. We wschodniej części założenia zachował się też fragment sadu rosnącego na miejscu sadu dziewiętnastowiecznego, jednakże nasadzenia w nim były już młodsze i pochodziły sprzed 1939 r.19

W roku 1986 na terenie obiektu występowało zaledwie 8 gatunków drzew i krzewów i na wzgórzu zachowało się tylko 8 starych drzew pochodzących z dawnej kompozycji - 6 lip i wiąz. Drzewa te pochodziły z nasadzeń dokonywanych w I połowie XIX w. lub jeszcze w wieku XVIII, z wyjątkiem dwóch lip, które posadzono w II połowie XIX stulecia. Te najstarsze drzewa posiadały średnice pni od 90 do 155 cm, a dwie młodsze lipy 78 i 85 cm. Wszystkie lipy były w złym stanie zdrowotnym. Wiąz (mający 117 cm średnicy pnia) mógłby ewentualnie zostać zaklasyfikowany jako drzewo pomnikowe.20

Oprócz wymienionych drzew starych rosły w Sielcu nieliczne drzewa młode i starsze drzewa sadzone przy ogrodzeniach - topole o średnicach pni 40-48 cm posadzone w latach 60. XX w. i później oraz świerki. Poza tym występowały tam nieliczne bzy i drzewa owocowe w zachowanym fragmencie sadu.21

Niegdyś, korzystne widokowo usytuowanie Sielca na wzgórzu górującym nad doliną rzeki pozwalało na powiązanie tego założenia osiami widokowymi z dworem, parkiem i kościołem w Dzierążni oraz majątkiem w Zwiartowie. Ze szczytu wzgórza widać też było rozległą dolinę rzeki, zaś malowniczy angielski park sielecki stanowił jedną z dominant wysokościowych i widokowych okolicy.

Po zniszczeniu większości starych drzew i zabudowań, szczątki dawnego założenia nie pełniły już w krajobrazie żadnych funkcji estetycznych. Przeciwnie, w latach 80. XX w. straszyły tam tylko rachityczne, chore drzewa. Pozostały natomiast widoki ze wzgórza we wszystkich praktycznie kierunkach, gdyż po zniszczeniu roślinności otworzyły się nowe, których wcześniej nie było.22

Ewa Bończak-Kucharczyk

Krzysztof Kucharczyk

 

Źródła:

1 Polski Słownik Biograficzny, t. V, Warszawa 1939-1946, s. 39-41 (hasło Deboli Augustyn)

2 AGAD, Zbiór Kartograficzny, Topograficzna Karta Królestwa Polskiego (1822-1843), Warszawa 1839, Skala 1: 126000 [tzw. Mapa Kwatermistrzostwa Wojska Polskiego]

3 Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego, t. X, Warszawa 1889, s. 527

4 Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego, t. X, Warszawa 1889, s. 527

5 Na przykład: Ciołek Gerard, Rejestr ogrodów zabytkowych województwa lubelskiego, wyciąg dla województwa zamojskiego, Warszawa 1947-1948, s. 16, maszynopis w posiadaniu Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Lublinie - Delegatury w Zamościu oraz Górak Jan, Materiały do historii parków zabytkowych w województwie zamojskim, Zamość 1980, s. 26, maszynopis w posiadaniu Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Lublinie - Delegatury w Zamościu

6 Biblioteka Narodowa w Warszawie, nr S.15604, Rosyjska mapa sztabowa z 1913 r., tzw. dwuwiorstówka, skala 1:84000

7 Informacje ustne Trzpioty Piotra, zam. w Siedlisku

8 Brykowski Ryszard, Drugi remanent zabytków, dawny powiat tomaszowski [w:] Spotkania z zabytkami 1982, z. 8, s. 39, fot. 25

9 Informacje ustne Trzpioty Piotra, zam. w Siedlisku; Biblioteka Narodowa w Warszawie, nr S.15604, Rosyjska mapa sztabowa z 1913 r., tzw. dwuwiorstówka, skala 1:84000

10 Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego, t. X, Warszawa 1889, s. 527

11 AP w Zamościu, Państwowe Biuro Notarialne w Tomaszowie Lubelskim, Akta hipoteki, Księga hipoteczna dóbr Zwiartów

12 AP w Zamościu, Państwowe Biuro Notarialne w Tomaszowie Lubelskim, Akta hipoteki, Księga hipoteczna dóbr Zwiartów; Informacje ustne Kobel Czesława, zam. w Sielcu

13 Informacje ustne Kobel Czesława, zam. w Sielcu; Informacje ustne Trzpioty Piotra, zam. w Sielcu

14 Informacje ustne Kobel Czesława, zam. w Sielcu; Informacje ustne Trzpioty Piotra, zam. w Sielcu

15 Według informacji ustnych Piotra Trzpioty, zam. w Sielcu, cztery czworaki rozebrano jeszcze w czasie wojny w 1943 r.

16 Brykowski Ryszard, Drugi remanent zabytków, dawny powiat tomaszowski [w:] Spotkania z zabytkami 1982, z. 8, s. 39

17 Informacje ustne Trzpioty Piotra, zam. w Sielcu; Informacje ustne Kobel Czesława, zam. w Sielcu

18 Bończak-Kucharczyk Ewa, Oleksicki Antoni, Oleksicki Jerzy, Kucharczyk Krzysztof, Werpachowska Janina, Dokumentacja ewidencyjna założenia folwarczno-ogrodowego w Sielcu, Zamość 1986, maszynopis w posiadaniu Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Lublinie - Delegatury w Zamościu

19 Bończak-Kucharczyk Ewa, Oleksicki Antoni, Oleksicki Jerzy, Kucharczyk Krzysztof, Werpachowska Janina, Dokumentacja ewidencyjna założenia folwarczno-ogrodowego w Sielcu, Zamość 1986, maszynopis w posiadaniu Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Lublinie - Delegatury w Zamościu

20 Bończak-Kucharczyk Ewa, Oleksicki Antoni, Oleksicki Jerzy, Kucharczyk Krzysztof, Werpachowska Janina, Dokumentacja ewidencyjna założenia folwarczno-ogrodowego w Sielcu, Zamość 1986, maszynopis w posiadaniu Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Lublinie - Delegatury w Zamościu

21 Bończak-Kucharczyk Ewa, Oleksicki Antoni, Oleksicki Jerzy, Kucharczyk Krzysztof, Werpachowska Janina, Dokumentacja ewidencyjna założenia folwarczno-ogrodowego w Sielcu, Zamość 1986, maszynopis w posiadaniu Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Lublinie - Delegatury w Zamościu

22 Bończak-Kucharczyk Ewa, Oleksicki Antoni, Oleksicki Jerzy, Kucharczyk Krzysztof, Werpachowska Janina, Dokumentacja ewidencyjna założenia folwarczno-ogrodowego w Sielcu, Zamość 1986, maszynopis w posiadaniu Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Lublinie - Delegatury w Zamościu

 

Inne źródła:

Austriacka mapa wojskowa z 1914 r., w posiadaniu Tomasza Wiśniewskiego, zam. w Białymstoku

Barszczewska Leokadia, Parki wiejskie byłego powiatu tomaszowskiego, Lublin 1977, praca magisterska na UMCS w Lublinie pod kierunkiem prof. D. Fijałkowskiego, maszynopis w posiadaniu Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Lublinie - Delegatury w Zamościu

Fijałkowski Dominik, Pomniki przyrody, rezerwaty, parki i krajobrazy woj. lubelskiego, Lublin 1975,

Petera Janina, Wiejskie dworki drewniane na Lubelszczyźnie [w:] Z zagadnień kultury ludowej, t. I, Lublin 1978

Zabytki architektury i budownictwa w Polsce, z. 8, woj. lubelskie, Warszawa 1973

 

 

Słowa klucze: park dworski, SielecKategoria:dworski