rejestracja
Strona głównaNowościSpis obiektówIndeks nazwiskPublikuj u nasTekstyInne źródła

informacjeGruszka Duża

Ogród dworski - regularny, barokowy, powstały w II połowie XVIII w. na miejscu jednej z siedzib dworskich istniejących od XV i XVI wieku, przebudowany w I połowie XIX w. w duchu krajobrazowym

Dawna nazwa: Gruszka Duża, Gruszka, Gruszka Wielka

Gmina: Nielisz

Położenie obiektu: we wschodniej części wsi, na płaskim terenie, na południe od drogi przez wieś

 

Wieś Gruszka istniała już w XIV wieku, kiedy to Dymitr z Goraja przekazał w posiadanie Cedrzykowi Procheńskiemu wieś Gruszkę, położoną w powiecie Szczebrzeszyńskim. Ta darowizna Dymitra spowodowała wyłączenie gruntów wsi Gruszka z jurysdykcji lennej włości szczebrzeszyńskiej.1 W roku 1411 król Władysław Jagiełło nadał w nagrodę zasług rycerskich wieś Gruszka Maciejowi2, protoplaście rodziny Gruszeckich herbu Lubicz, chorążemu koronnemu3. W 1453 r. odnotowano Piotra Gruszeckiego z Gruszki, który sprzedał część wsi Dziersławowi z Malic, a w latach 1469 i 1472 wzmiankowany był Jakub Sienka z Gruszki4. W 1481 r. wzmiankowano już dwie Gruszki - Dużą i Małą - wówczas obie w posiadaniu Jerzego Jurgiana.

W wiekach XV i XVI nastąpiło rozdrobnienie stanu posiadania, które doprowadziło do tego, że potomkowie pierwszych właścicieli wsi używający nazwiska Gruszeckich posiadali już mniejszą część Gruszki Dużej. W 1564 r. części własności Gruszki Dużej posiadali: Zygmunt Guzek (3/4 łana i 3 ogrodników), Paweł Czeder (1/3 łana, uprawiał sam), Andrzej i Mikołaj Husczci (3/4 łana), Stanisław Pruss (1/4 łana), Paweł Kaimer (2 łany, 3 kmieci), Stanisław Polikowski (1 ¼ łana, 3 kmieci), Stanisław Hoscki (1/4 łana), Jan Gruszecki (1/4 łana), Wenecław Gruszecki (3 łąny, 4 mieci), Kazimierz Gruszecki (3 łany), Jakub Gruszecki (1/4 łana), Albert Gruszecki Zakowicz (1/4 łana), Stawska, Sęczkowa (2 łany, 1 ogrodnik). Położona obok wieś Gruszka Mała także miała wówczas kilku właścicieli: Alberta Iłowieckiego, rodzinę Hurków i braci Dobrogniewa, Alberta i Szymona.5

Prawdopodobnie istniało wtedy w Gruszce Dużej kilka niewielkich folwarków i większych gospodarstw szlacheckich rozrzuconych po okolicy na gruntach Gruszki Dużej i Gruszki Małej.

Własność drobnej szlachty w Gruszce, nazywanej wówczas Gruszą Wielką, przetrwała do połowy XVIII wieku, kiedy to większość ziem Gruszki znalazła się w posiadaniu rodziny Debolich. W 1633 r. jednym ze współwłaścicieli wsi był Bronisław Gruszecki, łowczy czernihowski, a w 1660 r. wzmiankowany był we wsi dwór należący do Gruszeckich, zaś w 1697 r. odnotowano Mikołaja Józefa z Wielkich Gruszek jako posesora Mełgwi. Na początku XVIII w. znaczna część wsi należała do Jana Kamińskiego.6

W końcu XVIII w. dobra Gruszka Wielka (składające się z folwarku i wsi Gruszka Wielka, folwarku i wsi Gruszka Mała oraz folwarku i wsi Staw) stanowiły posag Ludwiki z Debolich baronowej Wyszyńskiej. W 1801 r. nabył te dobra od matki Tomasz baron Wyszyński.7

Za czasów Debolich, w II połowie XVIII wieku powstała w Gruszce regularna, barokowa kompozycja składająca się z dworu, zabudowań gospodarczych, prostokątnego, regularnego ogrodu, stawów zamykających ogród od północy i przedzielonych groblą, po której biegł główny dojazd do dworu oraz z ustawionej na północ od stawów kapliczki zamykającej oś jednej z alei ogrodowych. Kapliczkę tę ustawiono na sztucznie usypanej platformie, a wewnątrz kapliczki umieszczono figurę św. Jana Nepomucena, jako że obok biegł gościniec łączący pobliskie osady. Przy drogach, przy granicach ogrodu oraz wokół kater ogrodowych posadzono drzewa ozdobne - głównie lipy, spośród których kilka przetrwało do czasów obecnych. Niestety ówczesne rozplanowanie wnętrz kwater ogrodowych i zabudowy nie jest dziś bliżej znane. Jedynie wzmianka z I połowy XIX wieku informuje nas o istnieniu tu ogrodu ozdobnego,8 toteż można przypuszczać, że przynajmniej część osiemnastowiecznych kwater ogrodowych miała charakter ozdobny.

Na początku XIX w. Tomasz Wyszyński starał się powiększyć swoją własność w dobrach Gruszka Duża, a w latach 1810-1817 prowadził akcję skupu ziemi od mniejszych właścicieli. Między innymi nabył część gruntów w Gruszce Małej od sukcesorów Szymona Ciemniewskiego - Stefana i Mateusza Rustinów oraz części Jana i Rozalii Sawickich. Wyszyńskiemu nie udało się jednak wykupić tam wszystkich działów i w I połowie XIX w. nadal istniały w Gruszce Małej odrębne folwarki Włodków, Łuczyckich, Sawickich, a także Tomasza Gruszeckiego w Gruszce Dużej.9

W czasie, gdy większość Gruszki Dużej należała do barona Tomasza Wyszyńskiego odnowiono założenie dworskie położone na zachodnim skraju wsi. Wzniesiono tam nowy dwór o konstrukcji drewnianej, podpiwniczony, z kamienną dobudówką, który usytuowano na wyniesieniu, frontem do drogi wiejskiej. Dwór ten stanął w centrum ogrodu, który teraz został podzielony na dwie części - północną zajął przylegający do stawów park z eliptycznym gazonem przed dworem, a południową sad oddzielony żywopłotem od leżącego jeszcze bardziej na południe chmielnika. Za dworem mieścił się dziedziniec zamknięty od zachodu oficyną (mieszczącą rządcówkę i kuchnię), a od wschodu starą aleją. Oficyna połączona była z dworem łącznikiem mieszczącym garderobę. Stawy przebudowano nadając im bardziej obłe kształty. Przebudowano też w duchu krajobrazowym ogród ozdobny leżący między dworem a stawami. Ogrody miały kształt wydłużonego w kierunku zachodnim prostokąta, graniczącego od północy z drogą wiejską i stawem, a od południa z chmielnikiem. Wzdłuż granic ogrodów biegły drogi obsadzone drzewami, przy czym jedna z nich oddzielała chmielnik i sad od części gospodarczej położonej na południowy-zachód od sadu. Od wschodu aleje parkowe graniczyły z polami uprawnymi.

Główny wjazd do założenia nadal biegł prosto przez drewniany most między stawami, obok kapliczki ze św. Janem, a inne drogi dojazdowe biegły na wschód i zachód od stawów. Druga droga wjazdowa biegła na wschód od pierwszej, a jeszcze inna aleja dojazdowa obiegała od południa wydłużony staw - kanał i poprzez podjazd łączyła się z drogą dojazdową do części gospodarczej, przebiegającą na zachód od stawu. Później, w II połowie XIX w., na północ od stawów wzniesiono czworak i kuźnię, a przy zachodniej granicy parku dom dla Żyda pachciarza, furmana i stróża. Ponadto wzniesiono nowe budynki w części gospodarczej. Całość założenia zajmowała wtedy obszar o powierzchni około 7,5 ha.

Po śmierci Tomasza Wyszyńskiego spadek po nim objęła jego córka Ignacja, żona Antoniego Horodyskiego dziedzica Mołodiatycz.

W 1862 r. Horodyscy sprzedali Gruszkę Dużą i Mała Władysławowi Holhamme. Majątek ten już wtedy był zadłużony w Towarzystwie Kredytowym Ziemskim toteż w 1886 r. Gruszkę Małą sprzedano na licytacji. Ten sam los spotkał Gruszkę Dużą w 1876 r., kiedy to zakupili ją na licytacji Mawrihij i Melania Turczyńscy.10

Około 1880 r. w folwarku tym znajdowało się 10 budynków dworskich, a do folwarku należało 1504 morgów ziemi (około 752 ha).11

Turczyńscy w 1880 r. sprzedali część dóbr Wincentemu Skawińskiemu. Część tę w 1882 r. odkupili z powrotem.

W 1902 r. folwarki w Gruszce Dużej i w Gruszce Małej (część A) przejęły w spadku po śmierci Mawrihija Turczyńskiego w dwóch równych częściach wdowa po nim Melania z Wybranowskich Turczyńska i jego córka Emilia z Turczyńskich Rakowska. Później trudności finansowe zmusiły Emilię Rakowską i jej męża Tadeusza Rakowskiego do sprzedaży części dóbr Bankowi Włościańskiemu z przeznaczeniem na parcelację.12 W 1920 r. pozostała część folwarku w Gruszce Dużej i w Gruszce Małej zakupił Tadeusz Suchodelski, który w 1921 r. sprzedał je Wacławowi Szymankowi, Janowi Wack i Karolowi Ozonkowi. Szymanek, Wack i Ozonek rozpoczęli parcelację folwarku i w 1922 r. na własność okolicznych rolników przeszło 248 ha podzielonych na 40 działek.13

Częste zmiany właścicieli i zadłużenie majątku w II połowie XIX w. oraz na początku wieku XX nie sprzyjały rozwojowi kompozycji, która nie przechodziła znaczniejszych przeobrażeń aż do parcelacji w roku 1922.

Większość terenu założenia wraz z ogrodami zakupił Władysław Hanaka. Dwór i budynki gospodarcze znajdowały się w złym stanie toteż stodoły i obory jako nie odpowiadające potrzebom gospodarstwa chłopskiego zostały w latach międzywojennych rozebrane. Podobny los spotkał czworak, w którym początkowo umieszczono szkołę. Wraz z rozbiórką zabudowań niszczono sukcesywnie ogrody dworskie, które zamieniano na pola uprawne, a proces ten był kontynuowany po II wojnie światowej.

Dwór rozebrano po II wojnie światowej w związku z zawilgoceniem i grzybem. Pozostała po nim dobudówka (dawna spiżarnia), służąca w latach 80. XX w. jako garaż. W miejscu lokalizacji dawnego dworu i oficyny wzniesiono nowy budynek mieszkalny wraz z innymi zabudowaniami zagrody chłopskiej. Nowe podwórze gospodarcze zlokalizowano w bezpośrednim sąsiedztwie budynku mieszkalnego, na terenie dawnego sadu. Teren dawnej części gospodarczej użytkowano jako pole uprawne. Zlikwidowany został chmielnik, natomiast z dawnych ogrodów zachował się fragment dawnego sadu, przetrwały nieliczne drzewa wschodniej części ogrodu oraz drzewa nad stawami (w większości pochodzące z I połowy XX wieku). Podjazd przed dworem zaorano i zlikwidowano nasadzenia parkowe w jego sąsiedztwie, podobnie jak dawny układ dróg spacerowych w parku. Teren między stawami a drogą wiejską zamieniono na zaniedbane pastwiska i łąki, na których w końcu wzniesiono remizę strażacką i zlewnię mleka.

Według Jana Góraka, na początku lat 80. XX w. w pozostałej resztce parku dworskiego o powierzchni około 1 ha rosło około 150 drzew (19 gatunków); topole, graby, lipy, klony, jawory, wierzby.14 Nie bardzo pokrywało się to z prawdą. Większość drzewostanu istniejącego w końcu lat 80. XX w. skupiała się bowiem we wschodniej części parku i wokół stawu, a przy alei dojazdowej obiegającej staw - kanał od południowego-wschodu zachowało się też kilka kasztanowców ze szpaleru sadzonego na początku XX w, zaś powierzchnia zachowanych pozostałości założenia wynosiła około 2,5 ha. Właścicielem obiektu był wówczas Czesław Hanaka, syn Władysława.15

Ze względu na brak wiedzy o kompozycji założenia w czasach wcześniejszych trudno powiedzieć, czy do lat 80. XX w. zachowały się w Gruszce Starej jakieś pozostałości układów przestrzennych powstałych wcześniej niż w II połowie XVIII w. Z barokowej kompozycji Debolich zachowały się natomiast do tego czasu: przebudowane stawy, platforma z kapliczką mieszczącą figurę św. Jana Nepomucena, droga biegnąca zachodnią granicą ogrodu, fragment drogi biegnącej wschodnią granicą ogrodu oraz 5 osiemnastowiecznych lip pozostałych z nasadzeń wschodniej części ogrodu, mających średnice pni od 103 do 180 cm. Z elementów wprowadzonych w I połowie XIX w. przetrwały natomiast: dawna spiżarnia przy dworze (wówczas garaż), część lip wschodnich partii ogrodu, 4 lipy przy kapliczce, drogi biegnące po granicach ogrodów oraz część sadu (choć z młodszymi nasadzeniami). Z elementów wprowadzonych w II połowie XIX w. zachowało się nieco drzew ozdobnych sadzonych we wschodniej części ogrodów i nad stawami. Tak więc dawną kompozycję można było uznać za zachowaną śladowo, a najcenniejszych było tam kilka starych drzew pochodzących z XVIII wieku lub z I połowy wieku XIX, które przetrwały we wschodniej części ogrodu.16

W roku 1989 roślinność obiektu była bardzo uboga. Występowało tam 25 gatunków drzew i krzewów, ale drzew starych rosło mało, przy czym generalnie drzewa ozdobne rosły wokół stawu - kanału, przy drodze biegnącej niegdyś do dworu i przy drodze biegnącej granicą sadu. Przy tych drogach rosły najstarsze drzewa założenia, do których należały: 8 lip drobnolistnych o średnicach pni 80-178 cm, pochodzących z II połowy XVIII wieku i z I połowy wieku XIX, lipa szerokolistna o średnicy pnia 100 cm, rosnąca przy drodze nieopodal dawnej spiżarni, sadzona w I połowie XIX w., 4 lipy drobnolistne o średnicach pni 80-90 cm, rosnące przy kapliczce, posadzone około połowy XIX w., 9 wiązów polnych o średnicach pni 50-103 cm, rosnących przy granicy sadu, a posadzonych około połowy XIX w. i w II połowie tego stulecia. Wszystkie te drzewa miały charakter pomnikowy, choć niektóre nie były w najlepszym stanie zdrowotnym. Pozostałe stare drzewa założenia można było podzielić na dwie grupy wiekowe. Do pierwszej, pochodzącej z II połowy XIX w., należały lipy i topole o średnicach pni 60-87 cm, a do drugiej, pochodzącej z I połowy XX w., należały kasztanowce, lipy, wiązy, brzozy, jesiony i wierzby o średnicach pni 40-60 cm. Stare drzewa owocowe przetrwały tylko w zachowanej części sadu, a rosły tam jabłonie, grusze, śliwy i czereśnie. Przy granicy sadu zachował się też stary szpaler leszczynowy. Drzewa młode też skupiały się w sąsiedztwie zbiorników wodnych oraz przy drogach i przy zabudowaniach. Część z nich (topole, świerki, wiązy, jesiony) została posadzona, a część (zwłaszcza te nad stawem) wyrosła z samosiewów. Krzewy, oprócz szpaleru leszczy, rosły głównie nad stawem.17

Niegdyś, mimo że zlokalizowana na płaskim terenie, kompozycja siedziby dworskiej w Gruszce Dużej pełniła dość istotną funkcję w krajobrazie miejscowości, gdyż z drogi wiejskiej rozciągał się na nią ciekawy widok poprzez stawy. Poza tym, była też wśród pól dobrze widoczna od wschodu, południa i zachodu, wyróżniając się masywem drzew rosnących przy granicach ogrodów.18

W latach 80. XX w. w wyniku zniszczenia obiektu jego funkcje w krajobrazie były znacznie mniejsze, mimo pewnej malowniczości. Staw otoczony drzewami i zaroślami był z zewnątrz mało widoczny, a otaczająca go roślinność prawie całkowicie zasłaniała od strony szosy rosnące za nim najstarsze drzewa założenia. Były one za to dobrze widoczne od wschodu i zachodu z terenu dawnego ogrodu. Położone między stawem a szosą zaniedbane łąki i pastwiska nie robiły dobrego wrażenia. Atrakcyjnie przedstawiała się tam tylko widoczna z szosy zabytkowa kapliczka. Obiekt nie miał też wielkich wartości przyrodniczych.19

Ewa Bończak-Kucharczyk

 

Źródła:

1 Stankowa M., Dawny powiat szczebrzeszyński XIV-XVIII w., Warszawa 1975, s. 33

2 Niesiecki Kasper, Gruszecki herbu Lubicz [w:] Herbarz Polski, t. IV, Lipsk 1879-1908

3 Niesiecki Kasper, Gruszecki herbu Lubicz [w:] Herbarz Polski, t. IV, Lipsk 1879-1908

4 Boniecki Adam, Herbarz polski, t. VII, Warszawa 1899-1906, s. 142

5 Jabłonowski Aleksander, Źródła Dziejowe, t. XVIII, cz. 1, Polska XVI w. pod względem geograficzno-statystycznym, t. VII, cz. 1, Ziemie Ruskie, Ruś Czerwona opisana przez..., Warszawa 1902, s. 191

6 Boniecki Adam, Herbarz polski, t. IX, Warszawa 1899-1906, s. 167

7 AP w Zamościu, Państwowe Biuro Notarialne w Zamościu, Księga hipoteczna dóbr Gruszka Wielka (bez sygnatury), s. 3

8 AP w Zamościu, Państwowe Biuro Notarialne w Zamościu, Księga hipoteczna dóbr Gruszka Mała, nr 70, dokumenty cz. od lit. A

9 AP w Zamościu, Państwowe Biuro Notarialne w Zamościu, Księga hipoteczna dóbr Gruszka Wielka, nr 68 i Księga hipoteczna dóbr Gruszka Mała, cz. A, B, C, D, s. 1-3, nr 70, 71 i 72

10 AP w Zamościu, Państwowe Biuro Notarialne w Zamościu, Księga hipoteczna dóbr Gruszka Wielka, t. I (bez sygnatury)

11 Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego, t. II, Warszawa 1881, s. 876

12 AP w Zamościu, Państwowe Biuro Notarialne w Zamościu, Księga hipoteczna dóbr Gruszka Wielka, nr 68

13 AP w Zamościu, Państwowe Biuro Notarialne w Zamościu, Księga hipoteczna dóbr Gruszka Wielka, t. I (bez sygnatury)

14 Górak Jan, Materiały do historii parków zabytkowych woj. Zamojskiego, Zamość 1980, s. 36

15 Bończak-Kucharczyk Ewa, Bondaryk Danuta, Żukowski Jacek, Niepsuj Renata, Dokumentacja ewidencyjna założenia dworsko-ogrodowego w Gruszce Dużej, Zamość 1989, maszynopis w posiadaniu Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Lublinie - Delegatury w Zamościu

16 Bończak-Kucharczyk Ewa, Bondaryk Danuta, Żukowski Jacek, Niepsuj Renata, Dokumentacja ewidencyjna założenia dworsko-ogrodowego w Gruszce Dużej, Zamość 1989, maszynopis w posiadaniu Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Lublinie - Delegatury w Zamościu

17 Bończak-Kucharczyk Ewa, Bondaryk Danuta, Żukowski Jacek, Niepsuj Renata, Dokumentacja ewidencyjna założenia dworsko-ogrodowego w Gruszce Dużej, Zamość 1989, maszynopis w posiadaniu Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Lublinie - Delegatury w Zamościu

18 Bończak-Kucharczyk Ewa, Bondaryk Danuta, Żukowski Jacek, Niepsuj Renata, Dokumentacja ewidencyjna założenia dworsko-ogrodowego w Gruszce Dużej, Zamość 1989, maszynopis w posiadaniu Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Lublinie - Delegatury w Zamościu

19 Bończak-Kucharczyk Ewa, Bondaryk Danuta, Żukowski Jacek, Niepsuj Renata, Dokumentacja ewidencyjna założenia dworsko-ogrodowego w Gruszce Dużej, Zamość 1989, maszynopis w posiadaniu Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Lublinie - Delegatury w Zamościu

 

Inne źródła:

AGAD, Zbiór Kartograficzny, Topograficzna Karta Królestwa Polskiego (1822-1843), Warszawa 1839, Skala 1: 126000 [tzw. Mapa Kwatermistrzostwa Wojska Polskiego], kolonia VI, sekcja XI

AGAD, Zbiór Kartograficzny, nr 143/VIII-28, Plan powiatu Zamoyskiego z 1863 r.

AGAD, Zbiór Kartograficzny, Mappa generalna woj. lubelskiego (Juliusza Colberga) z 1826 r., nr 133

AGAD, Zbiór Kartograficzny, nr 1313, Karte des Zamoscen Kreises (XVIII/XIX w.)

 

 

Słowa klucze: ogród dworski, Gruszka DużaKategoria:dworski