rejestracja
Strona głównaNowościSpis obiektówIndeks nazwiskPublikuj u nasTekstyInne źródła

informacjeJakówki

Ogród dworski - regularny, kwaterowy, o przewadze funkcji użytkowych, powstały w XVI w. i zapewne rozbudowany w końcu XIX w.

Dawna nazwa: Jakówki

Gmina: Konstantynów

Położenie obiektu: na południe od wsi Wiechowicze i rzeczki Czyżówki, na zachód od rozlewisk w dolinie bezimiennego strumienia (później stawów) i na zachód od wsi Jakówki, pierwotnie w sąsiedztwie olsów porastających rozlewisko, nieopodal położonego bardziej na zachód Konstantynowa

 

Jakówki - usytuowanie

Usytuowanie założenia dworsko-ogrodowego w Jakówkach na mapie w skali 1:25 000 (lata 80. XX w.)

Aż do przełomu XIX i XX w. Jakówki stanowiły część rozległych dóbr zwanych początkowo Kozieradami, a od XVIII w. Konstantynowem.1 Jak podaje Bolesław Górny książęta Szujscy, którzy przez pewien czas władali Kozieradami w XVI w. wznieśli w Jakówkach cerkiew, która w późniejszym czasie zanikła.2 Wśród mieszkańców wsi Jakówki do dziś utrzymuje się legenda o tym, że w olszynie za rzeczką był kiedyś kościół, który zapadł się pod ziemię.3

Być może istniejące do dzisiaj założenie bierze swój początek od nadania poczynionego przez książąt Szujskich na rzecz plebana i był to pierwotnie folwark kościelny. Zapewne po likwidacji cerkwi dawny folwark plebański został włączony w skład dóbr Kozierady. Jego losy i rozplanowanie aż do XIX w. są nieznane, jednakże można przypuszczać, że pierwotnie była to kompozycja kwaterowa o przewadze funkcji użytkowych.

Na początku XIX w. folwark w Jakówkach, nadal wchodzący w skład dóbr Konstantynowskich, położony był w miejscu obecnego założenia, na południe od rzeczki Czyżówki. Na Mapie Kwatermistrzostwa Wojska Polskiego wykonanej w 1839 r. nie jest niestety widoczna kompozycja tego założenia. Zostało ono jednak oznaczone jako dwór w Jakówkach położony na zachód od rozlewisk (zapewne w dolinie niewielkiego strumienia) znajdujących się w miejscu późniejszych stawów.4 Widoczny jest jedynie podział założenia na część ogrodową (północną) oraz gospodarczą (południową), w której zabudowania tworzyły czworobok wokół dziedzińca gospodarczego. Między założeniem a wsią stała tam karczma5, ponadto na północ od wsi znajdował się młyn na Czyżówce, sąsiadujący z dużym stawem młyńskim.

W roku 1888 dobra Konstantynów przechodzą w ręce Zyberk-Platerów.6 Prawdopodobnie w tym czasie nastąpiła alienacja folwarku Jakówki z dóbr Konstantynowskich, bo w roku 1897 po raz pierwszy występuje właściciel folwarku w Jakówkach. Był nim Bazyl Romanow.7

W roku 1911 Jakówki nabywają od Romanowa Józef i Amelia z Krasickich Świerczyńscy.8

Prawdopodobnie już wówczas założenie miało kształt widoczny ma Mapie taktycznej WIG wykonanej w 1927 r. Jest tam widoczny dwór stojący w miejscu obecnego, otoczony czworobocznym sadem. Do założenia prowadzi droga łącząca wieś Jakówki z Zakanalem, która tworzy przed frontem dworu zakole. Na południe od tej drogi znajdują się zabudowania gospodarcze, natomiast na wschód od sadu, po obu stronach drogi do wsi mieszczą się 2 stawy.9 Sądząc po zachowanej grupie starych lip rosnącej pośrodku dawnego sadu, był on przecięty drogami, a przy jednej z nich posadzono tzw. altanę lipową (ciennik). Ponadto sad i część gospodarczą otaczały szpalery drzew ozdobnych, w większości zapewne także lip. Opisane elementy wskazują na to, że mamy do czynienia w Jakówkach z typowym ogrodem kwaterowym (zapewne założonym w wieku XVI), gdzie zbliżona do kwadratu przestrzeń ogrodu podzielona była drogami na regularne kwatery (zapewne cztery) i otoczona szpalerami. Wnętrza wypełniały głównie uprawy użytkowe, jednak szpalery i altana lipowa wskazują na obecność również zieleni ozdobnej okalającej kwatery użytkowego ogrodu. Całość uzupełniały 2 stawy pomiędzy którymi biegła grobla podkreślająca jedną z osi podziału ogrodu na kwatery (przebiegającą ze wschodu na zachód).

W roku 1921 Świerczyńscy żeby odbudować zniszczony podczas działań wojennych majątek rozparcelowali jego część , tak że obszar majątku skurczył się do 73 ha, podczas kiedy w roku 1897 wynosił 101 dziesięcin 381 sążni (około 111 ha).10

W roku 1926 Świerczyńscy sprzedali majątek Antoniemu Siwkowi.11 W 1927 r. folwark nabył Władysław Rusiecki12, który przystąpił do częściowej przebudowy założenia. W latach 1934-1936 zbudował nowy murowany dwór na miejscu poprzedniego i otoczył go nasadzeniami ozdobnymi, a w części gospodarczej wzniósł murowaną suszarnię tytoniu (późniejszy magazyn), parnik, oborę, stodołę i drewniany spichrz oraz czworak. Oprócz tego wyremontował 2 istniejące stawy i wykopał 6 dalszych zwiększając powierzchnię stawów do około 4 ha. Prowadzona w nich gospodarka rybna przynosiła spore dochody.13

W czasie II wojny światowej w obrębie założenia nie odnotowano większych szkód, a ponieważ majątek miał niewielką powierzchnię Niemcy zostawili tam dotychczasowego właściciela.

Po wojnie majątek został rozparcelowany pomiędzy bezrolnych, a ośrodek - około 20 ha - pozostawiono z myślą o urządzeniu tu szkoły rolniczej. Jednakże do 1947 roku szkoły takiej nie zorganizowano w związku z czym we dworze ulokowano szkołę podstawową, a grunty przejęło Państwowe Gospodarstwo Rolne Konstantynów, gdzie kierownikiem był syn dawnego właściciela majątku Stefan Rusiecki.14

Po roku 1945 następowała powolna degradacja założenia trwająca do lat 80. XX w. Wycięto sad, rozebrano większość zabudowań gospodarczych, a teren sąsiadujący z dworem zarósł samosiewami drzew i krzewów. W 1960 roku szkoła opuściła dwór, który został przejęty przez Zakład Rolny Konstantynów PGR w Roskoszy, który przeznaczył go na mieszkania swoich pracowników. W roku 1974 przeprowadzono remont stawów, a w 1980 wyremontowano dwór, który już wcześniej częściowo ogrodzono siatką. Ogrodzono też część gospodarczą założenia, na której do tego czasu zachowały się 2 stare budynki.15

Do lat 80. XX w. z kompozycji istniejącej w Jakówkach od XVI do XIX w. przetrwały: droga dojazdowa, lokalizacja części ogrodowej, lokalizacja dworu, lokalizacja części gospodarczej, 2 stawy, niektóre stare drzewa otaczające wnętrze ogrodowe, lipy z altany ogrodowej. Z elementów wprowadzonych w II połowie XIX w. zachowały się: prostokątne wnętrze po dawnym sadzie, część starych drzew otaczających to wnętrze, lokalizacja dworu. A spośród elementów wprowadzonych w okresie międzywojennym zachowały się: dwór wraz z częścią drzew ozdobnych otaczających ten budynek, część stawów rybnych oraz 2 budynki gospodarcze. Rosły tu w tym czasie 32 gatunki drzew i krzewów (w tym w olsach, zaroślach i lasach), a wśród drzew starych przeważały drzewa z II połowy XIX w. i z I połowy wieku XX. Ze względu na znaczną dewastację, przewagę funkcji użytkowych i zasłonięcie olsami od północy, wschodu i północnego-zachodu założenie w Jakówkach nie pełniło w krajobrazie zbyt wielkiej roli. Najlepiej widoczne było od strony południowej, gdzie jednak nie było uczęszczanych dróg, z których można byłoby je podziwiać.16

EBK

 

Jakówki -dwór

Dwór w Jakówkach - stan współczesny
Publ. www.ciekawepodlasie.pl

 

Źródła:

1 Bończak-Kucharczyk Ewa, Oleksicki Antoni, Kucharczyk Krzysztof, Szydłowski Jan, Dokumentacja ewidencyjna założenia pałacowo-ogrodowego w Konstantynowie, Biała Podlaska 1980, maszynopis w posiadaniu Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Lublinie - Delegatury w Białej Podlaskiej

2 Górny Bolesław, Monografia powiatu Biała Podlaska, województwo lubelskie, Biała Podlaska 1939, s. 64

3 Informacje ustne Nitychoruka Wiktora, zam. w Jakówkach

4 AGAD, Zbiór Kartograficzny, Topograficzna Karta Królestwa Polskiego (1822-1843), Warszawa 1839, Skala 1: 126000 [tzw. Mapa Kwatermistrzostwa Wojska Polskiego], 1939 r., kol. VI, sekcja VI

5 Informacje ustne Nitychoruka Wiktora, zam. w Jakówkach

6 Bończak-Kucharczyk Ewa, Oleksicki Antoni, Kucharczyk Krzysztof, Szydłowski Jan, Dokumentacja ewidencyjna założenia pałacowo-ogrodowego w Konstantynowie, Biała Podlaska 1980, maszynopis w posiadaniu Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Lublinie - Delegatury w Białej Podlaskiej

7 AP Lublin, Okręgowy Urząd Ziemski w Lublinie, nr 3012, akta parcelacji majątku Jakówki

8 AP Lublin, Okręgowy Urząd Ziemski w Lublinie, nr 3012, akta parcelacji majątku Jakówki

9 Mapa Taktyczna WIG, Warszawa 1927, pas 40, słup 38, Skala 1:100000

10 AP Lublin, Okręgowy Urząd Ziemski, nr 3012

11 AP Lublin, Okręgowy Urząd Ziemski, nr 3012

12 Informacje ustne Nitychoruka Wiktora, zam. w Jakówkach

13 Górny Bolesław, Monografia powiatu Biała Podlaska, województwo lubelskie, Biała Podlaska 1939, s. 290

14 Informacje ustne Nitychoruka Wiktora, zam. w Jakówkach

15 Bończak-Kucharczyk Ewa, Oleksicki Antoni, Szydłowski Jak, Kucharczyk Krzysztof, Dokumentacja ewidencyjna założenia dworsko-ogrodowego w Jakówkach, Biała Podlaska 1982, maszynopis w posiadaniu Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Lublinie - Delegatury w Białej Podlaskiej

16 Bończak-Kucharczyk Ewa, Oleksicki Antoni, Szydłowski Jak, Kucharczyk Krzysztof, Dokumentacja ewidencyjna założenia dworsko-ogrodowego w Jakówkach, Biała Podlaska 1982, maszynopis w posiadaniu Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Lublinie - Delegatury w Białej Podlaskiej

 

 

Słowa klucze: ogród dworski, JakówkiKategoria:dworski