rejestracja
Strona głównaNowościSpis obiektówIndeks nazwiskPublikuj u nasTekstyInne źródła

informacjeDerło

Ogród dworski - kwaterowy, tarasowy, renesansowy, powstały w XVI w., a w wiekach XVII i XVIII przebudowywany w duchu barokowym

Dawna nazwa: Derło

Gmina: Rokitno

Położenie obiektu: na terenie opadającym ku południowi i zachodowi do doliny strumienia, przy drodze do Janowa i Woroblina

 

Pierwotnie Derło stanowiło własność królewską i wchodziło wraz z wsiami Rokitno, Michałki, Lipnica oraz Szurowice w skład wójtostwa michałowskiego należącego do starostwa brzeskiego (zob. Michałki).1 Folwark w Derle został rozmierzony w XVI w. podczas pomiary włócznej i nadano mu klarowny układ przestrzenny, w którym kwadratowy teren podzielony był na cztery kwadratowe kwatery. Tego typu kwaterowa, zajmująca kwadratowy teren kompozycja była typowa dla renesansowych założeń dworskich i folwarcznych zakładanych na tych terenach w XVI w. dobrach królewskich i w dobrach królewskich dworzan. Tym, co odróżniało ją od innych był tarasowy układ kwater, gdyż aby uzyskać odpowiedni dla ulokowania siedziby teren musiano tam przeprowadzić prace ziemne polegające na podwyższeniu znacznych połaci gruntu, zwłaszcza w zachodnich częściach przyszłego założenia. W efekcie teren siedziby w Derle opadał tarasowo w kierunku południowym i zachodnim i rozciągała się z niego panorama widokowa na okoliczne pola i łąki nad strumieniem, na których już w XVI w. wykopano też stawy, a także ulokowano przy strumieniu młyn wodny (funkcjonujący jeszcze w XIX w.).2

Cztery rozmierzone w XVI w. kwatery, położone na zachód od drogi łączącej Derło z Janowem i Woroblinem, zostały później (być może dopiero w XVIII w.) uzupełnione o kolejne dwie położone na wschód od tej drogi. Chociaż nie zachowały się przekazy historyczne pozwalające bliżej poznać przeznaczenie i kompozycję poszczególnych kwater, to zapewne - wzorem innych renesansowych siedzib folwarcznych - poszczególne kwatery pełniły różne funkcje. Niektóre zajęte były przez zabudowania i gumna, a niektóre przez ogrody. Wydaje się, że oddalenie Derła od wójtostwa w Michałkach mogło powodować, że już w XVI w. istniejący tam budynek dworu rządcy lub dzierżawcy mógł być bardziej okazały niż w innych folwarkach, a także mógł tam zostać urządzony ogród włoski o przewadze funkcji użytkowych, lecz z roślinnością ozdobną na obrzeżach kwater.3 Cały kwaterowy układ dzięki dzielącym kwatery drogom i alejom oraz szpalerom je otaczającym okazał się, jak wiele podobnych, bardzo trwały i utrzymywał się aż do XIX w., choć zapewne wygląd i wystrój poszczególnych kater mogły w późniejszych wiekach ulegać zmianom i różnym barokowym modyfikacjom. Stopniowo bowiem ogrody rozrastały się zajmując teren między górnymi tarasami a stawami i powstało regularne, kwaterowe i tarasowe założenie, w którym cztery górne, powstałe wcześniej kwatery zajmowały zabudowania i ogrody, a kwatery niższe zajmowały sady i warzywniki. Kwatery górne, gdzie na jednej z osi stał dwór nabierały wraz z rozbudową założenia charakteru coraz bardziej reprezentacyjnego. Całość tej tarasowej kompozycji zajęła obszar o powierzchni około 7 ha.4

Niemal przez cały czas istnienia folwark w Derle stanowił własność państwową - w okresie przedrozbiorowym była to królewszczyzna, a po 1815 r. przejął te dobra rząd Królestwa Polskiego.5 Po Powstaniu Listopadowym, w roku 1836 Derło, pierwotnie związane z Michałkami, odłączono od tych dóbr i włączono do dóbr Kijowiec, które zostały nadane obywatelowi rosyjskiemu Pawłowi Simiszynowowi.6 W II połowie XIX w. Derło znalazło się w rękach także rosyjskiej rodziny Kirpiczowych.7 Ostatnią przed I wojną światową właścicielką Derła była Zofia Kirpiczowa, która w Derle nie mieszkała, więc wydzierżawiała ten majątek Pawłowi Pikule.8

Jak się wydaje, mimo przejścia majątku w ręce prywatne nie nastąpił rozwój kompozycji założenia. Majątek był bowiem stale wydzierżawiany, a istnienie niewielkiej, otaczającej dwór części ozdobnej należy zapewne przypisać działaniom dzierżawców. Część ta nie posiadała zresztą wyraźnych cech stylowych i nawet można przypuszczać, że w porównaniu do epok wcześniejszych ozdobne elementy założenia uległy w XIX w. ograniczeniu.

Po wybuchu wojny w 1915 r. Paweł Pikuła ewakuował się do Rosji, a majątek przejął Zarząd Okręgu Dóbr Państwowych w Siedlcach, który go w latach 1915-1919 wydzierżawiał 41 osobom - okolicznym rolnikom i dawnej służbie folwarcznej. W związku z tym, że ogólny obszar dóbr wynosił wówczas 429 morgów (około 214 ha), przeciętna wielkość poszczególnych wydzierżawianych działek wynosiła około 11 morgów (około 5 ha).9 Ówczesne władze rolne zamierzały dokonać parcelacji majątku w Derle, jednak - jak pisano - „z centrum przy parcelacji można wydzielić kolonię wielkości 40 morgów dla jednostki inteligentniejszej i bardziej rolniczo wykwalifikowanej".10 Ponadto, 9 i ½ morga ziemi (niecałe 5 ha) zarezerwowano na ewentualne potrzeby szkoły.11

Przed przystąpieniem do parcelacji dokonano lustracji zabudowań na terenie folwarku, a jej stan w 1920 r. przedstawiał się następująco.

Dom mieszkalny 31x14 łokci, zniszczony [zapewne dwór]

Dom mieszkalny 32x15 łokci, jedna izba ukazowa

Dom mieszkalny 15x7 ½ łokci, w stanie średnim

Dom mieszkalny 27x9 łokci, zniszczony [trzy ostatnie obiekty, to zapewne czworaki]

Stodoła 70x18 łokci, w stanie średnim

Stajnia 63x17 łokci, zrujnowana

Wozownia 29x172 łokci, w stanie średnim

Obora 30x15 łokci, część rozebrana

Spichrz 28 1/2x13 ½ łokcia, w stanie średnim

Chlewy 16 1/2x13 ½ łokcia, zniszczone

Szopa 27x24 łokci, stara zniszczona.

Wszystkie wymienione zabudowania były drewniane i pokryte słomą.12

Oprócz zabudowań na terenie obiektu znajdowała się skromna zieleń ozdobna otaczająca dwór zlokalizowany w zachodniej części założenia. Przed dworem znajdował się podjazd, do którego wiodła aleja łącząca się z drogą przecinającą założenie (oddzielającą dawne 4 kwatery zachodnie od późniejszych dwóch wschodnich). Część ozdobną przy dworze otaczały sady (zajmujące mniej więcej pozostały teren dawnych kwater zachodnich). Wschodnią część założenia zajmowały zabudowania i podwórza gospodarcze (ulokowane mniej więcej w północnej z dawnych kwater wschodnich) oraz sad położony na południe od tych zabudowań (zajmujący mniej więcej teren południowej kwatery wschodniej). W tym czasie nie istniały już stawy, których część osuszono, a część zarosła olsem.13

Spośród elementów, jakie pojawiły się na terenie założenia w okresie międzywojennym, a przed parcelacją majątku, wymienić należy drewniany, istniejący do dziś krzyż, jaki został ustawiony w sadzie położonym we wschodniej części założenia w 1918 r. przez nastawionych patriotycznie (i podczas okupacji niemieckiej biorących czynny udział w działaniach POW) chłopów z Derła i dawnych pracowników folwarcznych dla uczczenia odzyskania Niepodległości Polski. Krzyż ten podstawiono na dawnej granicy między guberni siedlecką, a utworzoną w 1913 r. gubernią chełmską przyłączoną do Rosji.14

Parcelację majątku przeprowadzono w latach 1920-1923, a teren siedliska dworskiego nabył wówczas Ignacy Szumaczuk, którego potomkowie gospodarowali tu jeszcze w latach 80. XX w. Podczas parcelacji rozebrano i wywieziono z terenu założenia wszystkie zabudowania, umieszczając te, które można było złożyć z powrotem na terenie majątku w Kijowcu.

Ignacy Szumaczuk jeszcze w latach 20. XX w. wzniósł na terenie założenia nowe zabudowania mieszkalne i gospodarcze lokując je na terenie dawnej części gospodarczej. Z terenu dawnej części ozdobnej sukcesywnie wycięto większość drzew na budulec lub na opał. Sady usytuowane w zachodniej części założenia wymarzły zimą 1939-1940 r. toteż ich miejsce zajęły po II wojnie światowej nieużytki, na których wypasano krowy. Zniszczona więc została w okresie międzywojennym i po II wojnie światowej kwaterowa kompozycja o metryce jeszcze szesnastowiecznej. Teren założenia został bowiem przystosowany do potrzeb zwykłej zagrody chłopskiej, a miejsce dawnych ogrodów zajęły pastwiska i zarosły samosiewy (z wyjątkiem terenu w zachodniej części założenia, gdzie nadal utrzymywano sad).

Do lat 80. XX w. z renesansowej kompozycji Derła przetrwały jedynie: sztucznie usypana platforma tarasowa, droga dojazdowa i ślady po dawnych stawach. Z elementów późniejszych zachowały się jedynie nieliczne stare drzewa sadzone w II połowie XIX w. i na początku wieku XX. W tym czasie roślinność obiektu była już bardzo uboga. Składała się z zaledwie dziesięciu gatunków drzew i krzewów i rosło tu tylko 10 starych drzew ozdobnych i niewielka liczba starych drzew owocowych. Poza tym, wśród samosiewów drzew można było spotkać grupy bzów i lilaków pozostałe z dawnych nasadzeń ogrodowych.

Po zniszczeniu większości kompozycji, przekształceniu terenu przez nowe zabudowania chłopskie i zasłonięciu obiektu od strony szosy przez młode olsy obiekt nie pełnił już w krajobrazie istotnej roli, chociaż nie zmieniła się jego lokalizacja i nadal z tarasów górnych rozciągały się szerokie widoki na dolinę strumienia i okoliczne pola, a tarasy te były dobrze widoczne z biegnącej obok szosy do Janowa.15

Ewa Bończak-Kucharczyk

Derło - park

Widok na teren ogrodu dworskiego w Derle - stan współczesny
Publ. www.dwory.cal.pl

 

Źródła:

1 Bończak-Kucharczyk Ewa, Oleksicki Antoni, Cichońska Barbara, Kucharczyk Krzysztof, Dokumentacja ewidencyjna założenia dworsko-ogrodowego w Michałkach, Biała Podlaska 1984, maszynopis w posiadaniu Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Lublinie - Delegatury w Białej Podlaskiej

2 Informacje ustne Szumaczuka Józefa, zam. w Derle

3 Wśród miejscowej ludności utrzymuje się tradycja, że w na terenie siedliska w Derle istniał też przed założeniem folwarku kościół, a także związany z nim cmentarz, w związku z czym północno-wschodnia część założenia nazywana była „Kastełyska". Potwierdzeniem tej tradycji było odnajdywanie tam kości ludzkich podczas eksploatacji żwiru.

4 Bończak-Kucharczyk Ewa, Oleksicki Antoni, Kucharczyk Krzysztof, Cichońska Barbara, Bondaryk Krzysztof, Dokumentacja ewidencyjna założenia dworsko-ogrodowego w Derle, Biała Podlaska 1984, maszynopis w posiadaniu Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Lublinie - Delegatury w Białej Podlaskiej

5 AP Lublin, Państwowe Biuro Notarialne w Białej Podlaskiej, Akra hipoteki, nr 83, Dobra Derło

6 AP Lublin, Państwowe Biuro Notarialne w Białej Podlaskiej, Akra hipoteki, nr 83, Dobra Derło

7 AP Lublin, Okręgowy Urząd Ziemski w Lublinie, nr 2307, operat parcelacyjny majątku Derło

8 AP Lublin, Okręgowy Urząd Ziemski w Lublinie, nr 2307, operat parcelacyjny majątku Derło; Informacje ustne Szumaczuka Józefa, zam. w Derle

9 AP Lublin, Okręgowy Urząd Ziemski w Lublinie, nr 2307, operat parcelacyjny majątku Derło

10 AP Lublin, Okręgowy Urząd Ziemski w Lublinie, nr 2307, operat parcelacyjny majątku Derło

11 AP Lublin, Okręgowy Urząd Ziemski w Lublinie, nr 2307 i 2308

12 AP Lublin, Okręgowy Urząd Ziemski w Lublinie, nr 2307 i 230

13 Informacje ustne Szumaczuka Józefa, zam. w Derle

14 Informacje ustne Szumaczuka Józefa, zam. w Derle; Bończak-Kucharczyk Ewa, Oleksicki Antoni, Kucharczyk Krzysztof, Cichońska Barbara, Bondaryk Krzysztof, Dokumentacja ewidencyjna założenia dworsko-ogrodowego w Derle, Biała Podlaska 1984, maszynopis w posiadaniu Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Lublinie - Delegatury w Białej Podlaskiej

15 Bończak-Kucharczyk Ewa, Oleksicki Antoni, Kucharczyk Krzysztof, Cichońska Barbara, Bondaryk Krzysztof, Dokumentacja ewidencyjna założenia dworsko-ogrodowego w Derle, Biała Podlaska 1984, maszynopis w posiadaniu Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Lublinie - Delegatury w Białej Podlaskiej

 

 

Słowa klucze: ogród dworski, DerłoKategoria:dworski