rejestracja
Strona głównaNowościSpis obiektówIndeks nazwiskPublikuj u nasTekstyInne źródła

informacjeŻuchowo

Ogród dworski – barokowy, kwaterowy, powstały w XVIII w. w miejscu wcześniejszej siedziby dworskiej

Dawna nazwa: Żuchów

Gmina: Suchowola

Położenie obiektu: na stoku wysoczyzny łagodnie opadającej w kierunku północnym do strumienia zwanego Strągowskim, stanowiącego później naturalną granicę kompozycji

 

Żuchowo plan 

Plan założenia dworsko-ogrodowego w Żuchowie - stan z 1988 r.
Plan wykonany dla potrzeb Katalogu parków i ogrodów zabytkowych województwa białostockiego z 1988 r.

Grunty dworskie Żuchowa zostały wyodrębnione z dóbr królewskich ekonomii grodzieńskiej, przy czym strumień Strągowski stanowił granicę między gruntami tego majątku, a gruntami powstałego w 1617 r. kościoła w Chodorówce – budowli związanej widokowo z dworem.1

W wieku XVIII Żuchowo, noszące wówczas nazwę Żuchów należało do Rosochackich (wzm. w 1715, 1775 i 1784 r.). Powstał tu wtedy niewielki, barokowy ogród sąsiadujący z młynem i stawem młyńskim, obok którego wykopano też dwa inne stawy przedzielone groblą.2

Po grobli między tymi dwoma nowymi stawami biegła droga spacerowa, stanowiąca główną oś kompozycji założenia, która dzieliła wnętrza ogrodu na dwie prostokątne kwatery. Otoczone one były z trzech stron szpalerami drzew. Z czwartej pozostawiono widok na stawy pełniące funkcję parterów wodnych oraz na stojący na północ od Żuchowa kościół Chodorowski. Ogród sąsiadował od północy ze stawami, a od południa z dworem ustawionym na osi głównej, za którym od strony południowej znajdował się dziedziniec otoczony zabudowaniami gospodarczymi. Południową granicą dziedzińca biegła wśród pól aleja do dworu w Chodorówce położonego na wschód od Żuchowa. Do dziedzińca zaś wiodła od zachodu droga z niewielkiej wsi Żuchowo, która krzyżowała się z traktem biegnącym obok młyna, a łączącym majątek Trzyrzecze (zob. Trzyrzecze) z kościołem.3

Do końca XVIII w. założenie pozostawało w opisanej formie.

W I połowie XIX w. Żuchowo przeszło w ręce rodziny Skopników (wzm. w 1838 r.).4 Z tego okresu pochodzi kolista altana lipowa usytuowana pośrodku ogrodu, później uzupełniana nowymi nasadzeniami. Jeszcze w 1865 r. Żuchowo stanowiło własność prywatną i majątek ten wraz z należącym do niego uroczyskiem Mitrowszczyzną liczył ponad 192 ha. Wykonano wtedy plan założenia, który przedstawia układ przestrzenny niewiele zmieniony w porównaniu z tym, jaki jeszcze można było obserwować w latach 80. XX w.5 Później majątek został skonfiskowany za udział ówczesnego właściciela – Szumowskiego w Powstaniu Styczniowym, a w 1868 r. nabył go z Ministerstwa Dóbr Państwowych Mikołaj Żyrycki. Po nim majętność przejął w 1871 r, jego syn Sergiusz, asesor kolegialny.6

Żyryccy zmodyfikowali kompozycję siedziby, nie naruszając jednak jej podstawowego schematu, więc wnętrza ogrodu pozostały w dawnych granicach. Otrzymały jedynie nowe nasadzenia szpalerowe lip i klonów. Obok altany lipowej umieszczono na osi głównej drugą, obsadzoną lilakami, a we wnętrzu ogrodu posadzono sad.7 Przekopano na nowo stawy, przy czym zachodni, związany wcześniej z nieistniejącym już młynem powiększono, a ogrodowe przesunięto tak, aby jeden z nich (wschodni) leżał na osi głównej. Dawny widok na kościół został zasłonięty przez nadrzeczne olsy. Kościół zresztą uległ już wcześniej likwidacji i został po nim tylko cmentarz grzebalny.

Do istniejącego układu dodano sąsiadujący z nim od zachodu ogród warzywny. Ponadto, przy skrzyżowaniu dróg, obok starego ogrodu wzniesiono dwa czworaki. Wokół dziedzińca stały w tym czasie - oprócz dworu zamykającego go od strony ogrodu – stodoła, obora i drwalnia, a w jej sąsiedztwie studnia.8 W tym czasie założenia zajmowało teren o powierzchni około 6 ha.

W 1906 r. Sergiusz Żyrycki sprzedał Żuchowo chłopu Józefowi Klimowi.9 Ten zaś przekazał je przed 1939 r. synowi Maurycemu, który podzielił majątek między siebie i siostrę Jadwigę Cichońską. Własnością Cichońskich założenie pozostawało jeszcze w latach 80. XX w. Podział ten spowodował, że Żuchowo nie zostało objęte później reformą rolną.10

W rękach chłopskich kompozycja podupadła. Rozebrane zostały budynki gospodarcze i sam dwór, w miejsce którego wzniesiono nowy budynek mieszkalny. Zlikwidowano czworaki i ogród warzywny.

 

Żuchowo 1

Ogród dworski w Żuchowie - widok od południa na altanę lipową w centrum ogrodu - stan z 1988 r.
Fot. Piotr Mastalerz, Neg. OW PSOZ Białystok, nr D 2307

Do lat 80. XX w. z dawnej kompozycji zachowały się: otoczone z dwóch stron alejami wnętrze po barokowym ogrodzie z dwiema altanami pośrodku (lipową i lilakową), stawy ogrodowe, zarośnięty staw zachodni i ślad drogi biegnącej po głównej osi ogrodu. Ubogi w gatunki starodrzew obiektu składał się w tym czasie z drzew sadzonych w II połowie XIX w i na początku wieku XX. Wyróżniały się tam 4 lipy z I połowy XIX w., z czego dwie rosły w altanie.

 

Żuchowo 2

Widok na wnętrze ogrodu dworskiego w Żuchowie od strony stawów - stan z 1988 r.
Fot. Piotr Mastalerz, Neg. OW PSOZ Białystok, nr D 2308

Do tego czasu zanikły dawne powiązania widokowe kompozycji. Pojawił się natomiast nowy, interesujący widok na kościół wzniesiony w leżącej na południe od Żuchowa wsi Chodorówka Nowa. Z pozostałych stron teren dawnego założenia zasłonięty był lasami lub wyniosłościami terenu, toteż jego funkcje w krajobrazie były niewielkie.11

Ewa Bończak-Kucharczyk

Józef Maroszek

 

Źródła:

1 Wiśniewski Jerzy, Zarys dziejów osadnictwa wiejskiego we wschodniej części województwa białostockiego do połowy XVII wieku [w:] Navukovy zbornik, Białystok 1964, s. 29

2 AGAD, Biblioteka Zauskich, nr 205, k. 35, CAH w Mińsku, F. 1882, op. 1, nr 4, k. 33v; Opisy parafii dekanatu grodzieńskiego z roku 1784, opr. Wernerowa Wiesława, Warszawa 1994

3 Opisy parafii dekanatu knyszyńskiego z roku 1784, opr. Wernerowa Wiesława, [w:] Studia Podlaskie, t. I; Bończak-Kucharczyk Ewa, Maroszek Józef, Kosmaczewska Jolanta, Dokumentacja ewidencyjna założenia dworsko-ogrodowego w Żuchowie, Białystok 1985, maszynopis w posiadaniu Oddziału Wojewódzkiego Państwowej Służby Ochrony Zabytków w Białymstoku, Informacje ustne mieszkańców wsi Siderka i terenu założenia; Bończak-Kucharczyk Ewa, Maroszek Józef, Kucharczyk Krzysztof, Katalog parków i ogrodów zabytkowych województwa białostockiego, katalog szczegółowy hasło nr 167, Białystok 1988, maszynopis w posiadaniu Oddziału Wojewódzkiego Państwowej Służby Ochrony Zabytków w Białymstoku

4 AP Białystok, Komisja Aprowizacji Ludowej Obwodu Białostockiego, nr 1, s. 690

5 Plan gruntów majątku prywatnego Żuchowo w gminie Suchowola, pow. Sokólskim, wojew. Białostockim położonego. Pomiar dokonany r. 1865 urzędnikami rosyjskiego korpusu mierniczego oraz w roku 1870 wykonawcami lustracyjnych robót. Geometra gubernialny… Odpis sporządził w r. 1927 Wł. Skowron, w posiadaniu rodziny Cichońskich, właścicieli założenia w 1985 r.

6 Iwaszkiewicz Janusz, Wykaz dóbr ziemskich skonfiskowanych przez rządy zaborcze w latach 1773-1867 [w:] Ziemiaństwo i większa własność rolna (stan posiadania, praca społeczna i gospodarcza, produkcja i obciążenia), Warszawa 1929, s. 48; Spisok imeniam severo-zapadnogo kraja podleżascia objazatelnoj prodaże v 2-ch godicnyj srok na osnovanii vysocasjsago povelenia 10 dekabra 1865 goda. I. Po grodnenskoj guberni, Wilno 1866, s. 11-13; AP Białystok, Starszy Notariusz Grodzieński, sygn. tymcz. 8, k. 199-219 (dawna 13.703)

7 Informacje ustne rodziny Cichońskich, zam. w Żuchowie

8 Informacje ustne rodziny Cichońskich, zam. w Żuchowie

9 AP Białystok, Starszy Notariusz Grodzieński, sygn. tymcz. 41, k. 98-107 (dawne 14.856 i 14.857); AP Białystok, Inspektor podatkowy powiatu sokólskiego 1895-1916, nr 78

10 AP Białystok, Wojewódzki Urząd Ziemski w Białymstoku II, nr 35, k. 6

11 Bończak-Kucharczyk Ewa, Maroszek Józef, Kosmaczewska Jolanta, Dokumentacja ewidencyjna założenia dworsko-ogrodowego w Żuchowie, Białystok 1985, maszynopis w posiadaniu Oddziału Wojewódzkiego Państwowej Służby Ochrony Zabytków w Białymstoku; Bończak-Kucharczyk Ewa, Maroszek Józef, Kucharczyk Krzysztof, Katalog parków i ogrodów zabytkowych województwa białostockiego, katalog szczegółowy hasło nr 167, Białystok 1988, maszynopis w posiadaniu Oddziału Wojewódzkiego Państwowej Służby Ochrony Zabytków w Białymstoku

Inne źródła:

Akademia Nauk w Kijowie, Oddział rękopisów

 

Słowa klucze: ogród dworski, ŻuchowoKategoria:dworski