rejestracja
Strona głównaNowościSpis obiektówIndeks nazwiskPublikuj u nasTekstyInne źródła

informacjeTurośń Kościelna

Ogród dworski – renesansowy ogród powstały po 1515 r., w czasach późniejszych wielokrotnie przekształcany, ze śladami barokowych przekształceń z II połowy XVIII w.

Dawna nazwa: Turośń

Gmina: Turośń Kościelna

Położenie obiektu: na wschodnim końcu ulicówki wiejskiej, przy jej skrzyżowaniu z drogą do wsi Juroszki, u zbiegu rzeczki Turośnianki z bezimiennym strumieniem

Turośń Kościelna plan 

Plan założenia dworsko-ogrodowego w Turośni Kościelnej - stan z 1988 r.
Plan wykonany dla potrzeb Katalogu parków i ogrodów województwa białostockiego z 1988 r.

Siedziba dworska w Turośni Kościelnej założona została po 1515 r. przez Jerzego Raczkę Puczyckiego, sędziego ziemskiego bielskiego (w latach 1515-1533), ożenionego z Jadwigą Piotrówną, siostrą kniahini Semenowej Helleńskiej. Świetne koligacje umożliwiały mu inwestowanie w swój majątek więc ufundował nawet w 1515 r. dla ludzi osiadających w dobrach turośniańskich kościół łaciński.1

Ówczesna siedziba dworska z trzech stron ograniczona była naturalnymi ciekami wodnymi. Od I połowy XVI w. funkcjonował na Turośniance młyn, a po wzniesieniu w 1515 r. kościoła w Turośni staw młyński przedzielono groblą, po której biegła prosta droga z dworu do kościoła i wsi Hołówki.

Albo już I połowie XVI w., albo po pomiarze włócznej przeprowadzonej w latach 60. tego stulecia, otoczenie dworu otrzymało typowy dla renesansowych założeń dworskich układ przestrzenny, składający się z szachownicy kwadratowych kwater. Zabudowania dworskie i dziedziniec zajmowały narożną, południowo-wschodnią kwaterę. Wnętrza kwater kilkuhektarowego ogrodu zajęte były prawdopodobnie przez uprawy użytkowe, chociaż można przypuszczać, że towarzyszyły im także nasadzenia ozdobne. W całości ogród także miał kształt kwadratu i przepołowiony był drogą biegnąca z Juraszek do dworu i dalej między stawami do kościoła. Droga ta wyznaczała główną oś kompozycji założenia.2

Po Jerzym Raczce Puczyckim dobra należały do jego syna Pawła (wzm. w 1544 r.), a następnie do jego córki Benigny Raczkówny (wzm. w 1569 i 1580 r.), która wniosła je w posagu Maciejowi Jundziłłowi , marszałkowi hospodarskiemu, a następnie Wojciechowi Dziatkowkiemu, podsędkowi ziemi mielnickiej.3 Była ona wzmiankowana w 1569 r. i żyła jeszcze w 1580 r opłacając wówczas podatek z 57 łanów chłopskich (940,5 ha), z młyna dworskiego usytuowanego w sąsiedztwie turośnieńskiej rezydencji i tylko od 1 ogrodnika obrabiającego pola i warzywniki dworskie.4 Po śmierci Benigny Raczkówny (po 1581 r.) Turośń przeszła na jej synów – Jundziłowiczów, a z czasem stała się własnością spokrewnionego z Raczkami Przecława Irzykowicza (zm. w 1615 r.). W latach 30. XVII w. należała do pani Krakowowej, a w 1643 r. Jana Albrychta Krakowa, syna Reinholda. W 1676 r. była własnością Jana Tallen Wilczewskiego, pisarza malborskiego, ożenionego z Korycką.5 Jedyna córka Wilczewskich – Anna Teofila, wniosła Turośń w posagu Janowi Zdzisławowi Zaleskiemu, staroście suraskiemu i kasztelanowi wiskiemu (w latach 1714-1725). Następnie dobra odziedziczył Władysław Zaleski, również starosta suraski (w latach 1721-1731) i wiski (w latach 1727-1737), którego syn Wiktoryn Jan Zaleski (zm. w 1798 r.), starosta borecki, dokonał przebudowy założenia w duchu późnego baroku.6

W końcu lat 60. lub w latach 70. XVIII w. został wzniesiony w Turośni murowany pawilon, zwany dworem myśliwskim, zaprojektowany prawdopodobnie przez Jana Henryka Klemma, działającego na dworze białostockim Jana Klemensa Branickiego. Pawilon ten usytuowano w centrum kwaterowego ogrodu włoskiego, przy głównej osi kompozycji, którą obsadzono wówczas aleją kasztanowców. Na zachód od niego wzniesione zostały około 1778 r. dwie oficyny – murowana i drewniana (otynkowana), stojące zapewne po bokach znajdującego się przed dworem dziedzińca. Kwatery ogrodowe otrzymały wówczas nowy wystrój, a poprzez staw na Turośniance, przeciętej drogami i mostami, otwierała się z nich szeroka panorama na cmentarz grzebalny i nowy, murowany kościół, wzniesiony na miejscu starego przez Wiktoryna Zaleskiego.7 Przy stawie, w bezpośrednim sąsiedztwie założenia położony był młyn. Sprzed kościoła rozbiegały się promieniście drogi, zapewne obsadzone alejami. Jedna z nich, stanowiąca przedłużenie głównej osi siedziby dworskiej, przechodziła przez staw obok młyna i wiodła do dworu, druga prowadziła do wsi (i stała przy niej karczma), a pozostałe do Buzun (zob. Buzuny), Czaczek i okolicznych pól. Ten promienisty układ dróg stanowił typowy dla późnego baroku przykład kompozycji o wielu osiach kompozycyjnych.8

Po śmierci Wiktoryna Zaleskiego w 1798 r. dobra po nim odziedziczyła jego bratanica Maria, od 1781 r. żona Józefa Kajetana hr. Ossolińskiego (ur. w 1764 r., zm. w 1834 r.), która rozwiodła się z nim w 1802 r.9 Od 1798 r. Turośń stała się centrum jednego z kluczy dóbr rudzkich Ossolińskich (zob. Rudka), gdyż Józef Kajetan Ossoliński wraz z synem Wiktorem Maksymilianem (ur. w 1790 r., zm. w 1860 r.), prawnym dziedzicem Turośni10, zamieszkiwali w Rudce. Podczas krótkich pobytów w Turośni zatrzymywali się w dworze myśliwskim. Pozostałe zabudowania Turośni miały chyba w tym czasie mało reprezentacyjny wygląd, co świadczyłoby o degradacji kompozycji. Po śmierci Wiktora Ossolińskiego właścicielką Turośni została w 1861 r. jego córka Wanda, od 1870 r. księżna Jabłonowska. Był to jeszcze w tym czasie wielki kompleks ziemski obejmujący 1506 dziesięcin 1280 sążni (1657 ha).11 W 1886 r. ziemie dworskie obejmowały już tylko 1197 dziesięcin (1317 ha).12 Wanda Jabłonowska sprzedała ten majątek w 1897 r. Henrykowi Szpiclerowi13, który odsprzedał go w 1902 r. Katarzynie Grunnert – akt kupna obejmował 483 dziesięciny 520 sążni (531 ha), w tym teren założenia z ogrodami i sadami miał 12 dziesięcin i 2370 sążni (prawie 14 ha) z murowanymi budynkami gospodarczymi i dworem.14 W 1908 r. Katarzyna Grunnert przekazała część majątku obejmującą około 37 ha (w tym siedzibę dworską w Turośni) swoim dzieciom – Aleksandrowi, Michałowi, Mikołajowi i Wierze Grunnertom.15 Oprócz gruntów dar obejmował starą siedzibę dworską z „pawilonem myśliwskim” i sąsiadującymi a nim nowo zbudowanymi oficynami. Według przekazów ustnych najstarszy z synów – Aleksander miał zamieszkiwać w pawilonie, a Michał i Mikołaj w oficynach.16

Po 1907 r. nastąpiły różne zmiany w układzie założenia. We wnętrzu położonym między pawilonem myśliwskim (dworem) a nowo wybudowanymi, bądź przebudowanymi oficynami (parterowymi, nakrytymi dachami naczółkowymi z mansardami w elewacjach głównych i z murowanymi, czterokolumnowymi gankami podpierającymi balkony) urządzono kolisty gazon. Na osi poprzecznej ogrodu, wybiegającej na dwór, wykopano staw na strumieniu (bądź przebudowano staw istniejący już wcześniej)17, a za stawem młyńskim, przy drodze do cmentarza wzniesiono już poza dotychczasowymi granicami założenia nowe budynki gospodarcze (miały to być 3 stodoły, 2 obory, stajnia i spichlerz)18. Pozostałe budynki gospodarcze stały nadal w obrębie dotychczasowej części gospodarczej – na osi drogi ze wsi Turośń (stały tam m.in. magazyny na słomę i siano i znajdowały się tam 2 czworaki). Po 1907 r. uzupełniano też nasadzenia w szpalerach otaczających kwatery ogrodowe i w alei dojazdowej (przy drodze od strony Juraszek). Do wnętrz kwater wprowadzono sady i inne uprawy użytkowe.

W latach 1908-1910 rodzina Grunnertów rozsprzedała chłopom grunty majątku i zachodnią część założenia.19 Większość siedliska dworskiego od 1912 r. została własnością Józefa i Marii Srzedzińskich.20

Już przed I wojną światową rozpoczął się proces usuwania z terenu założenia starego drzewostanu. Po wojnie, część bardzo już zdewastowanego siedliska, obejmującą pawilon ogrodowy i sad, a także część gruntów ornych nabyła rodzina Juszczuków, która posiadała je także w latach 80. XX w.21

W okresie II wojny światowej zniszczeniu uległa część zabudowań gospodarczych położonych w starej części gospodarczej i na południe od stawu młyńskiego (pozostałe – 2 stodoły, obora i stajnia z świnińcem - kamienne, kryte gontami, zostały rozebrane w latach 60. XX w.)22.

Po 1944 r. część założenia należącą do rodziny Juszczuków podzielono między Aleksandra, Jana i Bazylego, zaś część należąca do Srzedzińskich była po 1944 r. własnością Józefy Srzedzińskiej (zm. w 1996 r.), wdowy po Józefie Srzedzińskim (zm. w 1945 r. w Mellekes w Rosji).23

 

Turośń Kościelna 7

Widok od pónocy na aleję dojazdową i ogród dworski w Turośni Kościelnej -  stan z 1988 r.
Fot. Piotr Mastalerz, Neg. OW PSOZ Białystok, nr D 2024

Turośń Kościelna 8

Widok ogólny na założenie dworsko-ogrodowe w Turośni Kościelnej od północnego-wschodu - stan z 1988 r.
Fot. Piotr Mastalerz, Neg. OW PSOZ Białystok, nr D 2023

Podziały własnościowe doprowadziły do wybudowania na terenie założenia kilku odrębnych zagród, a także do rozbiórki w 1964 r. jednej z istniejących jeszcze oficyn i do zrujnowania dawnego pawilonu - dworu myśliwskiego. Dwór ten został w 1979 r. oddany do remontu z przeznaczeniem na Gminny Ośrodek Kultury. Jednocześnie w latach 1984-1985 w jego sąsiedztwie Jan Srzedziński (syn Józefa i Józefy) wzniósł drewniany dom stylizowany na dworek staropolski. Poza tym, przy drodze ze wsi powstały w obrębie założenia inne zabudowania.24

 

Turośń Kościelna 1

Założenie dworsko-ogrodowe w Turośni Kościelnej - dwór myśliwaski (pawilon ogrodowy) z II połowy XVIII w.
i jego otoczenie - stan z 1988 r.
Fot. Piotr Mastalerz, Neg. OW PSOZ Białystok, nr D 2025

Turośń Kościelna 2

Założenie dworsko-ogrodowe w Turośni Kościelnej - jedno z wnętrz ogrodowych wypełnione sadem i otoczone
szpalerami starych drzew - stan z 1988 r.
Fot. Piotr Mastalerz, Neg. OW PSOZ Białystok, nr D 2020

Turośń Kościelna 3

Założenie dworsko-ogrodowe w Turośni Kościelnej - wnętrze północnej części ogrodu z zachowanym przy granicach
kompozycji starodrzewiem - stan z 1988 r.
Fot. Piotr Mastalerz. Neg. OW PSOZ Białystok, nr D 2026 

Do lat 80. XX w. z dawnego założenia zachowały się: dwór, główna oś kompozycji, podział ogrodu na kwatery (jednak wnętrza kwater uległy całkowitemu przekształceniu), stawy na Turośniance i strumieniu, część szpalerów otaczających wnętrza ogrodowe oraz gruzy po niektórych zabudowaniach, a także czworak przebudowany na oborę i gruzy drugiego czworaka. Starodrzew składał się w tym czasie z drzew sadzonych w końcu XIX w. i w I połowie XX w., zgrupowanych w alejach i w szpalerach. Drzewem najstarszym był wówczas kasztanowiec z końca XVIII w., rosnący w sąsiedztwie dworu i będący u kresu wegetacji. W alei dojazdowej rosło 5 drzew z I połowy XIX w. (4 kasztanowce i lipa). W tym samym wieku były 4 inne drzewa założenia (2 lipy, dąb i jesion). Starodrzew uzupełniały grupy drzew młodych i grupy krzewów, w większości samosiewów, oraz liczne drzewa owocowe. Łącznie rosło tu 27 gatunków drzew i krzewów.25

Turośń Kościelna 4

Ogród dworski w Turośni Kościelnej - widok z wnętrza ogrodu otoczonego szpalerami starych drzew
w kierunku dworu - stan z 1988 r.
Fot. Piotr Mastalerz. Neg. OW PSOZ Białystok, nr D 2027

 

Turośń Kościelna 5

Założenie dworsko-ogrodowe w Turośni Kościelnej - rzeka Turośnianka płynąca granicą założenia oraz (za nią)
otoczony startmi drzewami teren pierwotnego dziedzińca i miejsca lokalalizacji szesnastowiecznego dworu - stan z 1988 r.
Fot. Piotr Mastalerz, Neg. OW PSPZ Białystok, nr D 2028

Turośń Kościelna 6

Założenie dworsko-ogrodowe w Turośni Kościelnej - jeden ze stawów na strumieniu przy granicy ogrodu - stan z 1988 r.
Fot. Piotr Mastalerz, Neg. OW PSOZ Białystok, nr D 2012

Umiejętnie usytuowana w krajobrazie kompozycja, zajmująca niegdyś wraz ze stawami obszar około 18 ha, dawniej dobrze widoczna i nadająca charakter miejscowości oraz powiązana z otoczeniem kilkoma alejami i osiami widokowymi, do lat 80. XX w. straciła na znaczeniu i utraciła część dawnych walorów. Była zdominowana przez funkcje użytkowe i osłonięta od strony wsi zagrodami. Interesujący widok przedstawiała tylko od północy i wschodu, skąd dobrze widoczne były teren ogrodu oraz zachowany drzewostan alei dojazdowej i szpalerów.

Turośń Kościelna 9

Widok ogólny na ogród dworski w Turośni Kościelnej od strony wschodniej - stan z 1988 r.
Fot. Piotr Mastalerz, Neg. OW PSOZ Białystok, nr D 2022

Najciekawszym i bardzo wartościowym elementem kompozycji był osiemnastowieczny pawilon, zwany dworem myśliwskim.26

Ewa Bończak-Kucharczyk

Józef Maroszek

 

Źródła:

1 AGAD, Kapicjana, nr 18, s. 85

2 Bończak-Kucharczyk Ewa, Maroszek Józef, Kosmaczewska Jolanta, Postołowicz Leszek, Dokumentacja ewidencyjna założenia dworsko-ogrodowego w Turośni Kościelnej, Białystok 1985, maszynopis w posiadaniu Oddziału Wojewódzkiego Państwowej Służby Ochrony Zabytków w Białymstoku; Bończak-Kucharczyk Ewa, Maroszek Józef, Kucharczyk Krzysztof, Katalog parków i ogrodów zabytkowych województwa białostockiego, katalog szczegółowy hasło nr 153, Białystok 1988, maszynopis w posiadaniu Oddziału Wojewódzkiego Państwowej Służby Ochrony Zabytków w Białymstoku

3 Wasilewski Tomasz, Białystok w XVI i XVII wieku [w:] Studia i materiały do dziejów miasta Białegostoku, t. I, Białystok 1968, s. 116; Kapica Milewski Ignacy, Herbarz. Kraków 1870, s. 345-346

4 Akta Unii Polski z Litwą 1385-1791, wyd. Kutrzeba S. i Semkowicz W., Kraków 1932, s. 259; Jabłonowski Aleksander, Podlasie [w:] Źródła dziejowe, t. XVII, Warszawa 1908, cz. 1, s. 113

5 Jabłonowski Aleksander, Podlasie [w:] Źródła dziejowe, t. XVII, Warszawa 1908, cz. 3, s. 53; Piekosiński Franciszek, Rekognicjarz poborowy województwa podlaskiego [w:] Rocznik Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie, t. II, Lwów 1911; AP Białystok, Księga grodzka brańska 1640-1641 r., k. 18: Muzeum Narodowe w Krakowie, Biblioteka Czartoryskich, nr 1099, s. 788

6 Grygiel Tomasz, Turośń Kościelna, woj. Białostockie. Dwór myśliwski. Studium historyczno-architektoniczne Białystok 1981, maszynopis w posiadaniu Oddziału Wojewódzkiego Państwowej Służby Ochrony Zabytków w Białymstoku, s. 13-15

7 Opisy parafii dekanatu knyszyńskiego z roku 1784, opr. Wernerowa Wiesława, Warszawa 1994; Archiwum Archidiecezji W Białymstoku, Inwentarze… kościołów… w Archidiakonacie Białostockim… Roku 1820, s. 20-21

8 Opisy parafii dekanatu knyszyńskiego z roku 1784, opr. Wernerowa Wiesława, maszynopis; Archiwum Archidiecezjalne W Białymstoku, Inwentarze… kościołów… w Archidiakonacie Białostockim… Roku 1820, s. 20-21

9 AP Białystok, Starszy Notariusz Grodzieński, nr 15.976

10 Grygiel Tomasz, Turośń Kościelna, woj. Białostockie. Dwór myśliwski. Studium historyczno-architektoniczne Białystok 1981, maszynopis w posiadaniu Oddziału Wojewódzkiego Państwowej Służby Ochrony Zabytków w Białymstoku, s. 18-21

11 AP Białystok, Starszy Notariusz Grodzieński, nr 7552

12 Dikov Aleksy, Spisok zemlevladenii v Grodnenskoj gubernii, Grodno 1890, s. 77

13 AP Białystok, Starszy Notariusz Grodzieński, nr 4892

14 AP Białystok, Starszy Notariusz Grodzieński, nr 6807

15 AP Białystok, Starszy Notariusz Grodzieński, nr 6807

16 Szamreto Marian, Dokumentacja ewidencyjna parku w Turośni Kościelnej, Białystok 1978, maszynopis w posiadaniu Oddziału Wojewódzkiego Państwowej Służby Ochrony Zabytków w Białymstoku, s. 4; w posiadaniu Oddziału Wojewódzkiego Państwowej Służby Ochrony Zabytków w Białymstoku, ilustracje nr 4-5

17 Szamreto Marian, Dokumentacja ewidencyjna parku w Turośni Kościelnej, Białystok 1978, maszynopis w posiadaniu Oddziału Wojewódzkiego Państwowej Służby Ochrony Zabytków w Białymstoku, s. 4; w posiadaniu Oddziału Wojewódzkiego Państwowej Służby Ochrony Zabytków w Białymstoku, ilustracje nr 17-18

18 Szamreto Marian, Dokumentacja ewidencyjna parku w Turośni Kościelnej, Białystok 1978, maszynopis w posiadaniu Oddziału Wojewódzkiego Państwowej Służby Ochrony Zabytków w Białymstoku

19 Kartoteka aktów notarialnych Starszego Notariusz Grodzieńskiego w posiadaniu Oddziału Wojewódzkiego Państwowej Służby Ochrony Zabytków w Białymstoku; AP Białystok, Starszy Notariusz Grodzieński

20 Informacje Srzedzińskiego Jana

21 Informacje Srzedzińskiego Jana

22 Informacje Srzedzińskiego Jana

23 Informacje Srzedzińskiego Jana

24 Informacje Srzedzińskiego Jana; Oddział Wojewódzki Państwowej Służby Ochrony Zabytków w Białymstoku, Fototeka; Bończak-Kucharczyk Ewa, Maroszek Józef, Kosmaczewska Jolanta, Postołowicz Leszek, Dokumentacja ewidencyjna założenia folwarczno-ogrodowego w Turośni Kościelnej, Białystok 1985, maszynopis w posiadaniu Oddziału Wojewódzkiego Państwowej Służby Ochrony Zabytków w Białymstoku

25 Bończak-Kucharczyk Ewa, Maroszek Józef, Kosmaczewska Jolanta, Postołowicz Leszek, Dokumentacja ewidencyjna założenia folwarczno-ogrodowego w Turośni Kościelnej, Białystok 1985, maszynopis w posiadaniu Oddziału Wojewódzkiego Państwowej Służby Ochrony Zabytków w Białymstoku; Bończak-Kucharczyk Ewa, Maroszek Józef, Kucharczyk Krzysztof, Katalog Parków i grodów zabytkowych województwa białostockiego, katalog szczegółowy hasło nr 153, Białystok 1988, maszynopis w posiadaniu Oddziału Wojewódzkiego Państwowej Służby Ochrony Zabytków w Białymstoku

26 Bończak-Kucharczyk Ewa, Maroszek Józef, Kosmaczewska Jolanta, Postołowicz Leszek, Dokumentacja ewidencyjna założenia folwarczno-ogrodowego w Turośni Kościelnej, Białystok 1985, maszynopis w posiadaniu Oddziału Wojewódzkiego Państwowej Służby Ochrony Zabytków w Białymstoku; Bończak-Kucharczyk Ewa, Maroszek Józef, Kucharczyk Krzysztof, Katalog parków i ogrodów zabytkowych województwa białostockiego, katalog szczegółowy hasło nr 153, Białystok 1988, maszynopis w posiadaniu Oddziału Wojewódzkiego Państwowej Służby Ochrony Zabytków w Białymstoku

 

Inne źródła:

AGAD, Zbiór Kartograficzny, AK 70

 

Słowa klucze: ogród dworski, Turośń KościelnaKategoria:dworski